Ödemeler Bilançosu ve Türkiyenin Cari Açık Sorunu |
|
|
|
Ödemeler bilançosu, bir ülkede yerleşik gerçek ve tüzel kişilerin yabancı ülkelerle yaptıkları iktisadi işlemlerin sistematik kayıtlar olarak tutulması anlamına gelir. İktisadi işlem tanımı geniş kapsamlıdır. Mal ve hizmetlerin yanısıra üretim faktörlerine ilişkin işlemler de kapsam dahilindedir. Bu nedenle ülkeler arası mal ve hizmet ticareti, ülkeler arası kısa ve uzun vadeli sermaye akımları, ülkeler arası emek piyasası hareketleri ve teknoloji transferleri ödemeler bilançosunu oluşturan rakamların adresleridirler.
| Cari açık, sermaye hareketleri, ödemeler dengesi ve net hata noksan gibi kavramlar çoğumuzun 3-4 ayda bir açıklanan DİE istatistikleri’nde gördüğü ve gazetelerin ekonomi sayfalarındaki açık var-fazla var şeklinde yapılan yorumlarda rastladığı ekonomik göstergeler arasındaki en önemli aktörlerden Ödemeler Dengesi Bilançosu’nu oluşturan kalemler olup ekonomik eğilimlerdeki değişimlerin habercisidirler. Türkiye’de yılın daha ilk 6 ayında %16 artarak 18.5 milyar $ düzeyinde seyreden cari açığın hoş olmayan gelişmelerin habercisi olmaması temennimizdir. |
Ödemeler bilançosu 4 ana kalemden oluşmaktadır.
- Cari İşlemler Hesabı
- Sermaye Hesabı
- Rezervler
- Net Hata Noksan
Cari İşlemler Hesabı; ihracat- ithalat gelir ve giderleri ile (dış ticaret bilançosu’da denir) görünmez kalemler olarak adlandırılan (hizmetler bilançosu yada görünmez işlemler bilançosu olarak da adlandırılan) turizm, bankacılık ve sigortacılık hizmet komisyonları, yabancı yatırım kar ve faiz transferleri gibi gelir ve gider alt kalemlerini kapsamaktadır.
Sermaye Hesabı; ülkenin yabancı ülkelerle yaptığı finansal ve dolaysız sermaye yatırımlarını kapsamaktadır.Doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, uzun vadeli sermaye yatırımları, kısa vadeli sermaye yatırımları gelir ve gider nitelikleriyle alt kalemler olarak hesaba dahil edilirler.
Rezerv Hesabı; resmi rezervler Merkez Bankası tarafından müdahale durumları için tutulan yabancı para rezervinden oluşur. Rezerv farklı yabancı para cinslerinden oluşmaktadır. Merkez Bankası yabancı paraları döviz piyasasına müdahale amacı ile kullanır. Döviz arz ve talebindeki eğilimler, yerel para cinsinden döviz kuru düzeyini belirlemekte ve kurdaki aşırı hareketlenmelerde merkez bankaları piyasada alım yada satım yönünde müdahil olarak görünmektedirler.
Net Hata Noksan Hesabı; ödemeler bilançosu’ndaki cari ve sermaye hesabı işlemleri otonom nitelikli olup denkleştirici işlem niteliğindeki rezerv hesaplar ile aralarında miktar olarak eşit, yön olarak ters dengenin olmasını sağlayan istatistiksel fark hesaplanmasını kapsamaktadır. İthalat ve ihracatla ilgili bilgi gümrük bildirim beyannamelerinden elde edilir. Firmaların kasıtlı yanlış beyanları ve operasyonel hatalardan ötürü gümrük beyannamelerindeki tutarlar ile gerçekleşenler arasında farklar oluşabilmektedir.İşte bu durumda resmi rezervlerle, cari ve sermaye hesapları eşit çıkmayabilir. Örneğin resmi rezervler +1 milyar $ kayıt gösterirken, cari işlemler ve sermaye işlemlerinden elde edilen işlemler bakiyesi -900 milyon $ olsun. Böyle bir durumda merkez bankasının işlemleri neticesinde devletin tuttuğu resmi rezervler dikkate alınıp rakamların denkleştirilmesi adına net hata noksan hesabı adı altında -100 milyon $ gösterilmektedir.
Ödemeler bilançosu kalemlerinin tanıtılması, Türkiye’nin yabancılarla yapılan işlemlerinin bir bakıma karnesi olan ödemeler bilançosu’ndaki ödemeler dengesizliği sorununun analiz edilmesine yardımcı olacaktır. Türkiye, iç tasarrufları yetersiz bir ülke olduğu için yatırımlarının finansmanını borçlanma ve yabancı sermaye ile karşılamaktadır. 1990’lı yılların başlarında uygulanan yanlış borçlanma stratejilerinin devamında Türkiye’nin borç stoğu ve borçlanma kapasitesi ayrı bir yazı konusu olacak kadar problemlidir. Yabancı sermaye ayağı ise yapılan tüm teşvik verici uygulamalara rağmen bürokrasinin azaltılamaması ve kayıtdışılığın önüne geçilememesi sebebiyle geliştirilememiştir.
Tablo 1
Türkiye’de Yıllara Göre Yabancı Sermaye Yatırımları
|
Yıllar
|
Yabancı Sermaye (Milyon $)
|
Yabancı Sermayeli Firma Sayısı
|
Fiili Giriş (Milyon $)
|
|
1990
|
1.861
|
1.856
|
684
|
|
1991
|
1.967
|
2.123
|
907
|
|
1992
|
1.820
|
2.330
|
911
|
|
1993
|
2.063
|
2.554
|
746
|
|
1994
|
1.478
|
2.830
|
636
|
|
1995
|
2.938
|
3.161
|
934
|
|
1996
|
3.836
|
3.582
|
914
|
|
1997
|
1.678
|
4.068
|
852
|
|
1998
|
1.646
|
4.533
|
953
|
|
1999
|
1.700
|
4.950
|
813
|
|
2000
|
3.477
|
5.328
|
1.707
|
|
2001
|
2.725
|
5.841
|
3.288
|
|
2002
|
2.243
|
6.280
|
1.042
|
|
2003
|
1.208
|
6.511
|
150 (Ocak-Mayıs)
|
Kaynak: T.C. Hazine Müsteşarlığı
Tablo’dan da görüleceği üzere 2004 yılında 55 milyar $ tutarında yabancı sermaye yatırımı çekebilen Çin karşısında ülkemizin yabancı sermaye konusunda da başarılı olmadığı söylenebilir.
Esas konumuza döndüğümüzde Türkiye’nin döviz giderlerinin döviz gelirlerinin üzerinde olduğunu, borçlanma ve yabancı sermaye yatırımlarının çözüm olarak çok da olumlu sonuçlar doğurmadığını ve uygulanan dış ticaret politikalarıyla ödemeler bilançosundaki dengesizliğin artarak devam edeceğini söyleyebiliriz. 2001 krizi sonrası uygulanmaya konulan dalgalı kur politikası düşük kur politikası haline getirilmiş ve yüksek reel faiz oranıyla da desteklenince Türkiye yabancıların fon değerlendirme cenneti haline gelmiştir. İşlerin yolunda gitmesi durumunda olagan kar transferlerini yapacak olan yabancılar, aksi durumda anapara +faiz toplamını geri çekecek ve ciddi çalkantılara sebebiyet verebilecektir. Yıllara göre cari açık tutarı, milli gelire oranı ve büyüme oranlarını gösteren Tablo 2’den de anlaşılacağı üzere, ülkemizde kriz yaşandığı yıllardakinden çok daha yüksek bir cari açık oranı ile karşı karşıyayız. Geçmiştekilere benzer fiili krizlerin yaşanmamasının sebebi dalgalı kur rejiminin uygulandığına dair piyasaların kendi kendini inandırmak isteyişi ve kaynağı belirsiz kaynak girişi ile IMF’in ödemelerinin son iki yıla sarkmış olmasıdır.
Tablo 2
Cari Açık Rakamları
|
Yıllar
|
Cari Açık (Milyar $)
|
Cari Açık /GSMH (%)
|
Büyüme (%)
|
|
1992
|
-1.0
|
-0.6
|
6.4
|
|
1993
|
-6.4
|
-3.5
|
8.1
|
|
1994
|
2.6
|
2.0
|
-6.1
|
|
1995
|
-2.3
|
-1.4
|
8.0
|
|
1996
|
-2.4
|
-1.3
|
7.1
|
|
1997
|
-2.6
|
-1.4
|
8.3
|
|
1998
|
2.0
|
1.0
|
3.9
|
|
1999
|
-1.3
|
-0.7
|
-6.1
|
|
2000
|
-9.8
|
-4.9
|
6.3
|
|
2001
|
3.4
|
2.3
|
-9.5
|
|
2002
|
-1.5
|
-0.8
|
7.9
|
|
2003
|
-8.0
|
-3.4
|
5.9
|
|
2004
|
-15.6
|
-5.3
|
9.5
|
Kaynak: T.C. Hazine Müsteşarlığı
Görüntüleme sayısı: 2023
|
